Rondrit door het Mantingerveld

Het was een prachtige nazomerdag. Nieuw Balingenaar Erik (achternaam?) had zijn machtige Daf, type YA 328 uit 1956 bij De Heugte voorgereden.

Na ons buiten met koffie ‘moed ingedronken’ te hebben bestegen we de laad- en zitruimte van het antieke legervoertuig. Met de Daf maakten we een rit door de geschiedenis van Nieuw Balinge en omgeving. Met wij doel ik op twee vertegenwoordigers van Plaatselijk Belang Nieuw Balinge, Albert Wielink en Kees Wielink, een vertegenwoordiger van Plaatselijk Belang De Broekstreek, Henk Meppelink, een medewerker van Natuurmonumenten en ondergetekende. Wij zijn met de Stichting Joodse Werkkampen deelnemer in de stuurgroep die het voormalige Munitie en Magazijncomplex Nieuw Balinge een toekomst wil geven. In die toekomst willen we een duidelijke plaats voor de identiteit van de omgeving inruimen. Maar dan moet je die omgeving wel kennen.

Onder de deskundige leiding gingen we met de Daf door het Mantinger Veld. Nu is Drenthe niet onbekend voor mij; bij de provincie denk ik grofweg aan oude essen met dorpen, keienwegen, heide(cultuur), afgegraven veengebieden veel ruimtelijkheid en natuurlijk hunnebedden maar om een plaggenhut in de nabijheid van ons projectgebied aan te treffen doet mij als cultuurhistoricus toch wel iets. De hut is weliswaar gereconstrueerd maar deze vertelt wel degelijk iets over het in cultuur brengen van dit deel van Drenthe. Het voorzetsel van Balinge prikkelt natuurlijk wel: waar is of was dan het oude Balinge? Dat lag dus op deze plek. Met het graven van de Middenraai verschoof het dorpje naar de huidige plaats. Samen met de langwerpige percelen ten zuiden van het munitiecomplex wordt de ontginningsgeschiedenis van dit deel van het Mantinger Veld zichtbaar. Prachtig. We reden door, naar Mantinge, een aardige overgang, van het relatief jonge landschap naar de oude cultuurgronden bij Mantinge. In plaats van lange rechte wegen reden we over kronkelwegen om bij een ogenschijnlijk gewone boerderij te stoppen. Toch niet zo gewoon wanneer men weet wat er op deze plek gestaan heeft: een werkkamp dat in de Tweede Wereldoorlog Joden herbergde die in oktober 1942 ineens naar Westerbork afgevoerd werden.

Maar op de Mantinger Es is tastbare geschiedenis aan te treffen die niet met die donkere periode te maken heeft. Het ‘boerhek’ vertelt het verhaal van de centrale toegang tot de es en het recht van overpad wat meestal door de Boermarke geregeld werd. En dan hebben we het wel over de oudste bestuursrechtsvorm van Nederland.

Ja, Drenthe is oud, dat bleek maar weer. Alleen de essen spreken daar al van: door de bemesting met plaggen vermengd met schapenmest steeg de esgrond gemiddeld één milimeter per jaar in hoogte. Hoe oud is dan een esdek van een meter? Inderdaad: duizend jaar ploeteren om een karig bestaan te kunnen leiden.

Bij verschillende plekken vertelde Han Duyverman van Natuurmonumenten waarmee de vereniging bezig is in dit gebied: natuurontwikkeling waarmee de ontginningen uit de negentiende en de twintigste eeuw deels teruggedraaid worden. Het resultaat is een grote ecologische verbinding, iets dat Nederlandbreed uitgewerkt wordt.

Op de terugweg zagen we weer een stukje Nieuw Balingse geschiedenis dat het aanzicht van het huidige gebied bepaald heeft: het Landarbeiderswet-gebied ten westen van het dorp. Voor mij tot dan toe een onbekend fenomeen maar wel kenmerkend voor de vooroorlogse periode van dit gebied.

Het munitiecomplex kende ik inmiddels goed maar ik heb daar rondomheen toch veel nieuws gezien. Het munitiecomplex is geen eiland zoals het vijftig jaar lang wel geleken heeft met zijn niet uitnodigende raster rondom. Het Koude Oorlogscomplex ligt maar op twee kilometer afstand van een andere wereldgeschiedenislaag, die van de Tweede Wereldoorlog: kamp Mantinge. De cultuurgeschiedenis van het gebied gaat echter veel verder terug en het aardige is dus dat je dat aan de hand van tastbare ‘stapstenen’ kunt aflezen. Het was mij een groot genoegen.

René Vossebeld,

Stichting Militair Erfgoed,

vz. stuurgroep Complex Nieuw Balinge